Οδηγίες
Διαβάστε προσεκτικά τα κείμενα που παρέχονται στις καρτέλες. Στη συνέχεια, απαντήστε στις ερωτήσεις που ακολουθούν, χρησιμοποιώντας τις πληροφορίες από τα κείμενα και τις εικόνες. Για κάθε ερώτηση, μπορείτε να ελέγξετε την απάντησή σας πατώντας το αντίστοιχο κουμπί.
Η Ελένη καθόταν στην αμμουδιά, παρακολουθώντας τα κύματα να γλείφουν απαλά την ακτή. Ερχόταν σε αυτή την παραλία από μικρό παιδί, αλλά πάντα της έκανε εντύπωση το ίδιο φαινόμενο. Το πρωί, η θάλασσα φαινόταν «φουσκωμένη», καλύπτοντας σχεδόν ολόκληρη την παραλία και φτάνοντας μέχρι τα πρώτα βράχια. Το απόγευμα, όμως, το νερό είχε τραβηχτεί τόσο πολύ που μπορούσε να περπατήσει δεκάδες μέτρα σε έδαφος που λίγες ώρες πριν ήταν βυθός, ανακαλύπτοντας έναν κόσμο από κοχύλια, αστερίες και μικρά καβούρια που είχαν μείνει πίσω. «Πού πηγαίνει όλο αυτό το νερό;» αναρωτιόταν πάντα.
Ο παππούς της, ένας παλιός ναυτικός, της είχε πει κάποτε με ένα χαμόγελο: «Είναι η ανάσα του ωκεανού, Ελένη. Παίρνει μια βαθιά εισπνοή και μετά εκπνέει αργά, δύο φορές κάθε μέρα». Αυτή η ποιητική εξήγηση, αν και όμορφη, δεν ικανοποιούσε πλέον την περιέργειά της. Τώρα, μαθήτρια της Α' Λυκείου, ήθελε να καταλάβει την επιστήμη πίσω από αυτό το καθημερινό θαύμα. Γιατί η στάθμη της θάλασσας ανεβοκατεβαίνει με τόση ακρίβεια και ρυθμό; Γιατί σε κάποιες παραλίες η διαφορά είναι τεράστια, ενώ σε άλλες σχεδόν ανεπαίσθητη; Και πώς γίνεται ένα τόσο μακρινό ουράνιο σώμα, όπως η Σελήνη, να έχει τόσο ισχυρή επίδραση σε ολόκληρους τους ωκεανούς της Γης;
Η έρευνά της την οδήγησε σε έναν κόσμο αόρατων δυνάμεων, κοσμικών χορών και μιας ενέργειας τόσο ισχυρής που ο άνθρωπος έχει αρχίσει να σκέφτεται πώς να την αξιοποιήσει. Οι παλίρροιες δεν ήταν απλώς η «ανάσα του ωκεανού», αλλά το αποτέλεσμα μιας συνεχούς βαρυτικής «διελκυστίνδας» μεταξύ της Γης, της Σελήνης και του Ήλιου. Ήταν ένα φαινόμενο που καθόριζε τη ζωή στα παράκτια οικοσυστήματα, επηρέαζε τη ναυσιπλοΐα και έκρυβε μέσα του το κλειδί για μια καθαρή, ανανεώσιμη πηγή ενέργειας. Η Ελένη συνειδητοποίησε ότι η απλή παρατήρηση της παραλίας ήταν στην πραγματικότητα ένα παράθυρο στους νόμους που κυβερνούν το ίδιο το σύμπαν.
Το φαινόμενο των παλιρροιών οφείλεται κυρίως στη βαρυτική έλξη που ασκεί η Σελήνη στους ωκεανούς της Γης. Καθώς η Σελήνη περιφέρεται γύρω από τον πλανήτη μας, η βαρυτική της δύναμη «τραβάει» το νερό στην πλευρά της Γης που βρίσκεται πλησιέστερα σε αυτήν. Αυτό δημιουργεί ένα «εξόγκωμα» νερού, γνωστό ως παλιρροϊκό εξόγκωμα. Ταυτόχρονα, ένα δεύτερο εξόγκωμα δημιουργείται και στην ακριβώς αντίθετη πλευρά της Γης. Αυτό συμβαίνει επειδή η βαρυτική έλξη της Σελήνης είναι ασθενέστερη σε εκείνο το σημείο, με αποτέλεσμα το νερό να «μένει πίσω» καθώς η Γη έλκεται ελαφρώς προς τη Σελήνη. Καθώς η Γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, κάθε σημείο της επιφάνειάς της περνά μέσα από αυτά τα δύο εξογκώματα περίπου δύο φορές την ημέρα, προκαλώντας δύο πλημμυρίδες (υψηλές παλίρροιες) και δύο αμπώτιδες (χαμηλές παλίρροιες).
Ο Ήλιος, παρότι πολύ πιο μακριά, ασκεί επίσης βαρυτική έλξη στη Γη, επηρεάζοντας τις παλίρροιες. Όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη βρίσκονται στην ίδια ευθεία (κατά τη νέα σελήνη και την πανσέληνο), οι βαρυτικές τους δυνάμεις αθροίζονται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι πλημμυρίδες να είναι υψηλότερες και οι αμπώτιδες χαμηλότερες από το συνηθισμένο. Αυτές οι έντονες παλίρροιες ονομάζονται παλίρροιες συζυγιών.
Αντίθετα, όταν η Σελήνη βρίσκεται σε ορθή γωνία σε σχέση με τη γραμμή που ενώνει τη Γη και τον Ήλιο (στο πρώτο και στο τελευταίο τέταρτο του φεγγαριού), οι βαρυτικές τους δυνάμεις δρουν ανταγωνιστικά. Το αποτέλεσμα είναι η διαφορά μεταξύ πλημμυρίδας και άμπωτης να είναι η μικρότερη δυνατή. Αυτές οι ασθενέστερες παλίρροιες ονομάζονται παλίρροιες τετραγωνισμών.
Η ένταση του φαινομένου δεν είναι ίδια παντού. Το σχήμα των ακτογραμμών, το βάθος του ωκεανού και τα θαλάσσια ρεύματα μπορούν να ενισχύσουν ή να μειώσουν το εύρος της παλίρροιας. Σε ορισμένες κλειστές θάλασσες, όπως η Μεσόγειος, η διαφορά είναι μόλις μερικές δεκάδες εκατοστά, ενώ σε μέρη όπως ο Κόλπος του Fundy στον Καναδά, η στάθμη του νερού μπορεί να ανέβει έως και 16 μέτρα, η μεγαλύτερη παλιρροϊκή διαφορά στον κόσμο. Αυτή η τεράστια και προβλέψιμη κίνηση του νερού αποτελεί μια σημαντική πηγή ανανεώσιμης ενέργειας, γνωστή ως παλιρροϊκή ενέργεια.
Ερώτηση 1
Σύμφωνα με το «Κείμενο 2», ποιος είναι ο κύριος λόγος που δημιουργείται παλιρροϊκό εξόγκωμα και στην πλευρά της Γης που είναι αντίθετη από τη Σελήνη;
Ερώτηση 2
Ένας ψαράς θέλει να πάει για ψάρεμα σε μια περίοδο του μήνα που η διαφορά ανάμεσα στην πλημμυρίδα και την άμπωτη είναι η μικρότερη δυνατή, ώστε να μην αλλάζει δραματικά το τοπίο. Παρατηρώντας την Εικόνα 3 και συνδυάζοντας τις πληροφορίες από το «Κείμενο 2», ποια φάση της Σελήνης θα πρέπει να επιλέξει;
Ερώτηση 3
Στο τέλος του «Κειμένου 2» αναφέρεται ότι η παλιρροϊκή ενέργεια είναι μια «σημαντική πηγή ανανεώσιμης ενέργειας». Με βάση την κατανόησή σου για το φαινόμενο των παλιρροιών, όπως περιγράφεται στα κείμενα, εξήγησε ένα βασικό πλεονέκτημα και ένα πιθανό μειονέκτημα της χρήσης της παλιρροϊκής ενέργειας σε σύγκριση με άλλες ανανεώσιμες πηγές, όπως η ηλιακή ή η αιολική.
